Συνέντευξη στη Σόνια Χαϊμαντά
Το βιβλίο δεν χρειάζεται να το φορτίσεις επειδή σε φορτίζει αυτό.
H συνομιλία με τη Λήδα Βαρβαρούση είναι ένα ταξίδι στη μαγεία της δημιουργίας, εκεί όπου η φαντασία συναντά την ευθύνη, η τέχνη τον άνθρωπο και το βιβλίο γίνεται φλόγα που φωτίζει την ψυχή. Με λόγο ζεστό και ουσιαστικό, η συγγραφέας και εικονογράφος μοιράζεται σκέψεις για τη δύναμη της γυναικείας δημιουργίας, τη σχέση τέχνης και ζωής, αλλά και για τον τρόπο που το βιβλίο μπορεί να παραμένει ζωντανό και αναγκαίο σε έναν κόσμο που αλλάζει. Μια συνέντευξη που θυμίζει πως η αληθινή «μαγεία» γεννιέται από τον κόπο, την πίστη και την αγάπη για τον άνθρωπο.
Ποιες προκλήσεις έχει να αντιμετωπίσει σήμερα η γυναίκα δημιουργός;
Μεγάλο και ηρωικό το άλμα της σύγχρονης γυναίκας. Καλείται να γεφυρώσει πολλές γενεές και συγχρόνως να σπάσει τα δεσμά της από αυτές. Όπως κάθε δημιουργός στον χώρο της τέχνης έτσι και οι γυναίκες σήμερα περνάμε μέσα από φουρτούνες και θύελλες. Έχουμε να διανύσουμε ένα τεράστιο και δύσβατο δρόμο επειδή τώρα μπορεί να φανεί το έργο, να εκτεθεί και όχι να μένει κρυμμένο στην σιωπή. Η σύγχρονη γυναίκα έχει την ευθύνη του έργου της και της αναγνώρισης του. Υπάρχει και η δυσκολία του ρόλου μητέρας-δημιουργού όσον αφορά στον χρόνο που θα διαθέσεις για τα δημιουργήματά σου. Κάτι που το βίωσα ως καλλιτέχνης και μητέρα και ποτέ δεν ένιωθα αρκετή ούτε για το ένα ούτε για το άλλο.
Είναι και ο καλλιτέχνης ένας μάγος που δημιουργεί κάθε φορά ένα σύμπαν στο οποίο τα αδύνατα γίνονται δυνατά;
Θεωρώ πως ναι. Έτσι φαίνεται να είναι. Επειδή έχει την ελευθερία της έκφρασης. Μόνο που δεν γίνονται όλα μαγικά υπό την έννοια της ευκολίας ή αγόγγυστα. Συνήθως υπάρχει πολύς κόπος πίσω από ένα έργο που μοιάζει να δημιουργήθηκε εύκολα. Ανακλάται στο έργο η εργασία χρόνων πίσω από αυτό. Πολλές φορές η τέχνη είναι ανατρεπτική ή και φαντασμαγορική εξού και μοιάζει μαγική.
Τί μας θυμίζει η μαγισσούλα σας που το ξεχάσαμε;
Σε αυτό το βιβλίο, ένα μικρό κορίτσι, το Μαγισσάκι που ζει σε ένα τόπο ανάμεσα στις θείτσες Μάγισσες, βρίσκει τον δικό της τρόπο για να δημιουργήσει το μαγικό της αντικείμενο και δεν χρησιμοποιεί τις κλασσικές μαγικές συνταγές, στις οποίες απέτυχε. Μέσα από αυτήν την μικρή ηρωΐδα θέλω να επισημάνω ότι η «μαγεία» όπως προαναφέραμε, έρχεται από τον πνευματικό κόσμο για να «προσγειωθεί» στον υλικό. Δεν μπορεί όμως κάτι τέτοιο να συμβεί χωρίς κόπο. Αυτό σημαίνει δημιουργώ έργο. Υπάρχει απόσταση από το «θέλω να…», στο «έφτιαξα το…» Νους, ψυχή και σώμα χρειάζεται να συνεργάζονται αρμονικά. Επειδή το Μαγισσάκι δεν ενδιαφέρεται μόνο για τον εαυτό του, βοηθάει τους άλλους και τελικά βοηθιέται από αυτούς. Ο άνθρωπος δεν είναι ένα πλάσμα που μπορεί να ζήσει μόνο του και ο αλτρουϊσμός είναι ένα καταπληκτικό στοιχείο του ανθρώπου που ήθελα να το τονίσω σε αυτό το βιβλίο. Ίσως και αυτό είναι κάτι που καλό είναι να μην το ξεχνάμε.
Η λογοτεχνία ή η πραγματική ζωή αποτελεί συνήθως καύσιμο για την έμπνευσή σας;
Δεν αντιλαμβάνομαι μεγάλη διαφορά ανάμεσα τους, καθώς πολλές φορές η λογοτεχνία μιμείται την ζωή και η ζωή με «μαγικό» τρόπο κάθε φορά την ξεπερνάει. Μου έμαθαν να διαβάζω από πολλή μικρή. Για την ακρίβεια με ενέπνευσαν να διαβάζω και στα βιβλία βρήκα το σπίτι μου. Γνώρισα ανθρώπους και ιδέες. Τόπους και συστήματα. Φιλοσόφους και Ψυχολόγους. Θεραπείες. Καλλιτέχνες και τα έργα τους. Μα το πιο συναρπαστικό ήταν ότι μου ξυπνούσαν τον συναισθηματικό μου κόσμο. Η εικόνα που έχω για τον εαυτό μου είναι πολλές φορές να γελάω ή να κλαίω αγκαλιά με ένα βιβλίο , χωμένη ανάμεσα στα μαξιλάρια μιας πολυθρόνας ή στην άκρη ενός βράχου που σκάει το κύμα στην παραλία. Ξέρετε, το βιβλίο για εμένα είναι σαν ένα τζάκι που καίει πάντα στο κέντρο της ζωής μου. Είναι φύλακας της ψυχής μου το διάβασμα βιβλίων που με ενδιαφέρουν και φυσικά είναι εφαλτήριο πολλών ιδεών που αναδύονται από μέσα μου. Η έμπνευση λοιπόν έρχεται από όλες τις διαδρομές, τις βιωμένες η τις διαβασμένες.
Ποιοι ήχοι και ποιες εικόνες της φύσης θα μπορούσαν να πλαισιώσουν ιδανικά τις ζωγραφηγήσεις σας;
Πολύ ενδιαφέρουσα η ερώτησή σας. Η Ζωγραφήγηση είναι μια ιδέα σε κίνηση οπότε η ροή, η δόνηση και ο ήχος είναι δομικές συνθήκες της. Η φαντασία , το άπιαστο, το παιχνίδι, παιδιά που τρέχουν χαρούμενα, το γέλιο, χρωματίζουν το αιθερικό πεδίο μιας Ζωγραφήγησης. Ένας καταρράκτης, τα σύννεφα που αέναα αλλάζουν σχήμα και χρώμα, οι μέλισσες που βουίζουν πάνω στα νεαρά λουλούδια , το θρόισμα των φύλλων στα δέντρα αλλά και η τρομερή βροντή, οι νιφάδες που πέφτουν και γίνονται χιόνι. Ο ήχος των ζώων της ζούγκλας, το κελάηδημα των πουλιών μετά την καταιγίδα. Η στιγμή που μια ηλιαχτίδα τρυπάει τα σκούρα σύννεφα της βροχής και μυρίζει άνοιξη. Αυτά είναι τα αόρατα συστατικά μιας Ζωγραφήγησης.
Πώς τις εμπνευστήκατε;
Η επικοινωνία με τους άλλους ήταν αυτό που με ώθησε να τις δημιουργήσω. Ήθελα να γνωρίσω αυτούς που διαβάζουν τα βιβλία μου σε όλα τα μέρη του κόσμου. Άλλωστε αυτό αποτελεί και ένα όνειρό μου, να κάνω τον γύρο του κόσμου. Με εργαλεία τις σπουδές μου στη ζωγραφική, το τραγούδι και το σωματικό θέατρο, το ζωντάνεμα των σκηνικών αντικειμένων και πάνω απ’ όλα την ταχεία απεικόνιση του λόγου μέσω των εικόνων δημιούργησα μια νέα γλώσσα, αυτήν της Ζωγραφήγησης, όπου όλες οι τέχνες συνεργάζονται στην αφήγηση των ιστοριών μου, με κέντρο τον άνθρωπο.
Το ψηφιακό βιβλίο «Ο μικρός Ρήγας και τα μυστικά σύμβολα της Χάρτας», (που φυσικά υπάρχει και έγχαρτο) το οποίο δημιουργήσατε σε συνεργασία με την Ωνάσειο Βιβλιοθήκη, συνδυάζει ιστορία, μύθο και διαδραστική εμπειρία. Πώς μπορεί ένα ψηφιακό παιδικό βιβλίο να λειτουργήσει ως γέφυρα ανάμεσα στο παρελθόν και το σήμερα και να ενεργοποιήσει τα παιδιά να ανακαλύψουν δημιουργικά τα σύμβολα και τα ιδανικά του Ρήγα;
Με αυτό το βιβλίο πετύχαμε με την Ωνάσειο βιβλιοθήκη, την ένωση όλων των τρόπων εκμάθησης ενός ιστορικού γεγονότος, μέσα από μια εξαιρετική προσωπικότητα της ιστορία μας και του έργου της που το περνάμε κάπως στα ψιλά γράμματα αλλά αφορά όλες τις ηλικίες. Η χάρτα του Ρήγα Βελεστινλή ήταν ένα εργαλείο υψηλής νόησης και θάρρους, όπως άλλωστε ήταν και ο ίδιος. Η ζεύξη έντυπου βιβλίου και ψηφιακού, μαζί με την παράσταση των Ζωγραφηγήσεων, η οποία έλαβε χώρα σε τόπους επιλογής μέσω της Βιβλιοθήκης του Ωνασείου στην Ελλάδα και στο εξωτερικό -αλλά και με μεγάλη επιτυχία μέσω του διαδικτύου, όπου προβαλλόταν ζωντανά συγχρόνως σε πολλά σχολεία εντός και εκτός Ελλάδας- δημιούργησε μια γέφυρα μεταξύ των εποχών. Τα παιδιά ήρθαν πολύ κοντά στην ιδέα του έργου του αλλά και με τον ίδιο όταν ήταν μικρό παιδί, μέσω της μυθοπλασίας.
Οι ενήλικες σερφάρουν σε οθόνες, οι έφηβοι κάνουν chat, τα παιδιά ξημεροβραδιάζονται με κονσόλες gaming ενώ εκφράζουμε συναισθήματά μας με emoji. Πώς μπορεί να βρει χώρο το βιβλίο σε αυτήν την συνθήκη;
Το βιβλίο είναι μια μορφή ανάγνωσης που δεν μπορεί να συγκριθεί με όλα τ’ άλλα που προαναφέρατε επειδή είναι το μόνο που κυριολεκτικά σε απαλλάσσει από το άγχος. Τα υπόλοιπα τρέχουν με την ταχύτητα που η ντοπαμίνη σου υπαγορεύει, άρα τρέχεις εσύ να τα προλάβεις. Το βιβλίο κινείται με τον δικό σου χρόνο. Σε περιμένει. Ανοίγει την πόρτα της ηρεμίας με αμείωτο ενδιαφέρον. Όσον αφορά στο περιεχόμενο, είναι πάντα δική σου επιλογή. Το ορίζεις, δεν σε ορίζει. Και αν θες να έχει να έχει emoji, τα ζωγραφίζεις στην άκρη της σελίδας! (γελάει)‘Αλώστε πολλοί καλλιτέχνες άρχισαν να συνειδητοποιούν το ταλέντο τους από αυτήν την άσκηση. Πάντοτε έλεγα ότι: Το βιβλίο δεν χρειάζεται να το φορτίσεις επειδή σε φορτίζει αυτό. Σίγουρα βρισκόμαστε σε μια ιδανική εποχή όπου μπορούμε να τα γευτούμε όλα και να αποφασίσουμε τι είναι καλό για εμάς. Αυτό βέβαια συνεπάγεται και καλό κριτήριο και πιστεύω ότι αυτό χρειάζεται να διδάξουμε στα παιδιά μας.
Απειλεί η Τεχνητή Νοημοσύνη τον δημιουργό; Θα νικάει πάντα η φυσική νοημοσύνη στον χώρο της Τέχνης και του Πολιτισμού;
Μοιάζει με την Λερναία Ύδρα ή με το Κράκεν; Φυσικό είναι να μας προβληματίζει. Είναι ανταγωνιστικό ή βοηθητικό εργαλείο; Το θεωρούμε ανεξέλεγκτο ενώ εμείς το δημιουργήσαμε. Είναι πέρασμα και αλλαγή εποχής. Αλλάζουν τα εργαλεία, αλλάζουν οι εποχές. Είναι όπως το πέρασμα από την εποχή του χαλκού σε αυτήν του σιδήρου. Δεν πιστεύω ότι χρειάζεται να φοβόμαστε αλλά να μάθουμε να πλοηγούμαστε και με αυτούς τους νέους τρόπους. Η γνώση είναι αυτή που δεν αφήνει τον φόβο να εγκατασταθεί. Ο νους του ανθρώπου είναι κριτικός και δημιουργικός, μόνο που χρειάζεται άσκηση όπως άλλωστε και το σώμα μας που είναι μια ανεξάντλητη πηγή δημιουργίας και καλό είναι να μην το αφήνουμε στην άκρη.
Τί ακολουθεί στα σχέδιά σας;
Βιβλία με πιο ειδικό περιεχόμενο, όμως χωρίς να χάνεται η αίσθηση του χιούμορ και του απρόσμενου, δηλαδή όχι διδακτικά. Προσωπικά τα βιβλία για παιδιά ή για ενήλικες που δίνουν έτοιμες συνταγές, κάτι σαν τις μαγικές συνταγές που προσπάθησε να φτιάξει το «Μαγισσάκι» και απέτυχε, δεν είναι της προτίμησης μου. Μου αρέσει να ψάχνω να βρω το νόημα σε κάτι που με ενδιαφέρει και όχι να μου δίνεται έτοιμο. Όπως λέμε «να σκάψω για να βρω». Την ίδια φιλοσοφία όπως είναι φυσικό, ακολουθώ και στα βιβλία μου. Πολλές φορές ειδικά στις εικονογραφήσεις μου υπάρχουν στοιχεία που μπορείς να τα ανακαλύψεις με την δεύτερη η την τρίτη ματιά.
Κι ακόμη σχεδιάζω νέες Ζωγραφηγήσεις, δηλ. νέα θέματα στις Ζωγραφηγήσεις για νέα ταξίδια εντός και εκτός Ελλάδας. Αυτή την φορά θα αφορούν και το ενήλικο κοινό. Τέλος, μέσα στα άμεσα σχέδια μου είναι να δημιουργήσω νέους κύκλους εργαστηρίων Art as therapy για μικρούς και μεγάλους που είναι ένας υπέροχος δρόμος για την προσωπική μας εξέλιξη μέσω της τέχνης.
Υπήρξαν στιγμές ή περίοδοι που αμφιβάλλατε για τις επιλογές σας; Κι αν ναι, πώς υπερνικήσατε τους δισταγμούς σας;
Αρκετές φορές υπήρξαν ερωτηματικά. Συνήθως όμως, όταν κάτι είναι αληθινό βγαίνει από μέσα μου χωρίς δισταγμό. Ακόμα διστάζω πολλές φορές, όμως όταν συμβαίνει αυτό δεν κινούμαι καθόλου και τελικά θυμώνω με τον εαυτό μου. Αν και με τα χρόνια έρχεται η πείρα οπότε έχω μάθει να ακούω εκείνη την φωνίτσα που δεν την ακούμε καθόλου πολλές φορές. Δεν υπάρχει συνταγή έτσι και αλλιώς. Είναι μέσα στην πορεία της ζωής το να αποτύχεις και το να πετύχεις. Το πιο δύσκολο είναι να σηκώνεσαι κάθε φορά που πέφτεις.
Τί εύχεστε και τί φοβάστε για το αύριο;
Εύχομαι σε όλους μας να μην φοβηθούμε το αύριο και να επιλέγουμε το καλύτερο που μπορούμε να κάνουμε συλλογικά στο σήμερα.
Θα χαρώ να επικοινωνήσετε μαζί μου στο email: lidavarvarousi@gmail.com