Share This Article
Ο δημιουργικός άνθρωπος δεν εφησυχάζει ακόμη και όταν κάθεται με χέρια πλεγμένα μπροστά σε μια ακύμαντη θάλασσα.
H Τασούλα Τσιλιμένη είναι Ομότιμη Καθηγήτρια στο Πανεπιστήμιο Θεσσαλίας με ερευνητικά ενδιαφέροντα τη λογοτεχνία για παιδιά και εφήβους, την αφήγηση και τη δημιουργική γραφή. Έχει διδάξει σε ακαδημαϊκά ιδρύματα της ημεδαπής και της αλλοδαπής. Ίδρυσε το διαπανεπιστημιακό ηλεκτρονικό περιοδικό ΚΕΙΜΕΝΑ για την έρευνα, τη θεωρία, την κριτική και τη διδακτική της Παιδικής και Εφηβικής Λογοτεχνίας, καθώς και το
«Μουσείο Παιδικής & Εφηβικής Λογοτεχνίας» στο Πανεπιστήμιο Θεσσαλίας. Είναι πρόεδρος του συλλόγου
«Φίλοι Μουσείου Παιδικής & Εφηβικής Λογοτεχνίας». Γράφει βιβλία για παιδιά και ενήλικες. Η Τασούλα Τσιλιμένη είναι μια σταθερή και ουσιαστική φωνή στον χώρο της Παιδικής και Εφηβικής Λογοτεχνίας, με πολυεπίπεδη παρουσία στην εκπαίδευση, την έρευνα, τη συγγραφή και τον πολιτισμό. Με αφετηρία την πίστη της στη δύναμη της Παιδείας και του βιβλίου, έχει συμβάλει καθοριστικά στη μελέτη, τη διάδοση και την ανάδειξη της λογοτεχνίας για παιδιά και εφήβους. Στη συνέντευξη που ακολουθεί μιλά για τη δημιουργικότητα, τις επιλογές ζωής, την ευθύνη απέναντι στους νέους αναγνώστες και τον ρόλο του βιβλίου σε έναν κόσμο που αλλάζει διαρκώς.
Ποιος είναι για εσάς ο ορισμός του δημιουργικού ανθρώπου;
Είναι εκείνος/η που δημιουργεί από εσωτερική ανάγκη και από το… πουθενά. Ο δημιουργικός άνθρωπος έχει μια διαρκή «ανησυχία», κυοφορεί διαρκώς και αυτό του δίνει δύναμη να δοκιμάσει, να τολμήσει, να υπερβεί το προσωπικό και να μετασχηματίσει την προσωπική εμπειρία σε κοινό βίωμα. Δεν θα αναφέρω εδώ ποικίλα παραδείγματα καταξιωμένων δημιουργών, αλλά θα αναφερθώ στον πατέρα μου ο οποίος δουλεύοντας εδώ κι εκεί για βιοποριστικούς λόγους σε σκληρές συνθήκες και δεκαετίες (1950-1960), έχοντας μηδαμινό χρόνο και σε διαρκή προσπάθεια να στήσει τα βασικά για την οικογένειά του μαζί με την μητέρα μου, έβρισκε πάντα χρόνο για να δημιουργήσει κάτι… Σκάλιζε μια γκλίτσα, μια αναπαράσταση στην πόρτα μιας ντουλάπας (αγαπούσε να σκαλίζει ξύλα χωρίς να έχει μαθητεύσει σε κάποιον), είτε να κατασκευάζει χρήσιμα αντικείμενα από άλλα παλαιά και πεταμένα, ακόμη και σε ένα τσαλακωμένο χαρτί να σχεδιάζει ένα σπίτι, έναν μπουφέ, μια κουκουβάγια, δέντρα ή πουλιά… Είχε έναν μικρό πάγκο και εκεί έδινε μάχη με το μέσα του για να το εξωτερικεύσει. Ο δημιουργικός άνθρωπος δεν εφησυχάζει ακόμη και όταν κάθεται με χέρια πλεγμένα μπροστά σε μια ακύμαντη θάλασσα. Το μυαλό, η φαντασία και η επιθυμία πιάνονται στο φτερό ενός γλάρου που επιχειρεί κάθετη βουτιά.
Ποια «εσκαμμένα» κληθήκατε να υπερβείτε για να υλοποιήσετε τα όνειρά σας;
Ίσως ακουστεί περίεργο αλλά δεν βρέθηκα μπροστά σε φοβερά εμπόδια ή καταστάσεις που επέβαλαν ηθικές ή άλλου τύπου υπερβάσεις, χωρίς αυτό να σημαίνει ότι δεν υπήρχαν πολλές δυσκολίες. Ήταν συνειδητές επιλογές όλα τα βήματά μου, από την επιλογή σπουδών στις παιδαγωγικές επιστήμες επειδή πίστευα και πιστεύω στο ρόλο της Παιδείας και όχι ως επιβεβαίωση της άποψης της εποχής που ήθελε τις γυναίκες και τα παιδιά των κατώτερων οικονομικών τάξεων δασκάλες και δασκάλους, από την συγγραφική μου πορεία, την ενασχόλησή μου με φορείς και ιδρύματα γιατί πίστευα και πιστεύω στην Παιδεία μέσω της Τέχνης και του πολιτισμού, μέχρι την εκλογή μου στο πανεπιστήμιο Θεσσαλίας κ.λπ. Στα φοιτητικά μου χρόνια ήρθα σε επαφή με αναγνώσματα και περιοδικά της εποχής (Σκούπα) αλλά και με περιβάλλοντα στα οποία η θέση της σύγχρονης γυναίκας ήταν έξω από το σπίτι και σε εργασιακά περιβάλλοντα που δεν σχετίζονται απαραίτητα με το φύλο της. Ήταν πεποίθησή μου να πορεύομαι προς κάθε κατεύθυνση για την πραγμάτωση των ονείρων μου, γιατί το δικαιούμαι ως άτομο ανεξάρτητα φύλου. Δεν θεωρούσα ότι παραβίαζα όρια γιατί δεν έβλεπα όρια. Σε αυτό έπαιξε ρόλο ίσως και το γεγονός ότι οι γονείς μου αν και με λίγα «γράμματα», διέθεταν ένα ελεύθερο πνεύμα και ευρύ ορίζοντα σκέψης που άγγιζε τα όρια βαθιάς φιλοσοφίας στην απλότητά της. Στον ακαδημαϊκό χώρο δεν ένιωσα να απειλούμαι ως προς το φύλο μου· απεναντίας έζησα την πίεση της «εξουσίας» βαθμίδας ανεξάρτητα αν εκπορεύονταν από άνδρα ή γυναίκα συνάδελφο.
Πανεπιστημιακός, συγγραφέας, ποιήτρια και ιδρύτρια ενός μουσείου. Πώς ισορροπείτε ανάμεσα σε τόσες ιδιότητες;
Όλα αυτά συνδέονται με κοινούς νοητούς άξονες και αποτελούν συγκοινωνούντα δοχεία. Το ένα καλλιεργεί και θρέφει το άλλο. Όλα ισορροπούν στον Πολιτισμό, στα Γράμματα. Παρόλα αυτά δεν είναι εύκολο γιατί κάθε ένα έχει τις απαιτήσεις του και διεκδικεί χρόνο, σχεδιασμό, αναζήτηση, υλοποίηση κ.λπ. Κινητήρια δύναμη για να ξεπεραστούν όλες οι δυσκολίες και οι απογοητεύσεις που στιγμές νιώθεις να σε πνίγουν και περνά από το μυαλό σου -ευτυχώς φευγαλέα-να εγκαταλείψεις, είναι η αγάπη γι’ αυτό που έχεις βάλει στόχο γιατί πίστεψαν σε αυτό και συνεργάτες και άλλοι, λες που βλέπουν το ίδιο όνειρο μαζί σου. Θεωρώ τη στόχευση το πρώτο μεγάλο βήμα και στη συνέχεια την επένδυση χρόνου και δραστηριότητας γύρω από αυτό με επιμονή και σθένος. Έχει ενδιαφέρον να ντύνεσαι διαφορετικές ιδιότητες και μέσα από αυτές να προχωράς σε δρόμους που να είναι ο εαυτός σου και να συναντιέσαι με τους άλλους, του σήμερα και του αύριο. Έναν δρόμο που μοιράζεσαι. Δίνεις και παίρνεις.
Σε τί αφορούν συνήθως οι «εκπτώσεις» τις οποίες κάνετε προκειμένου ν’ ανταποκριθείτε σε ρόλους και υποχρεώσεις;
Συρρίκνωση του προσωπικού χρόνου και περιορισμός ενασχόλησης με οτιδήποτε άλλο που κινείται έξω από αυτό. Ακόμη και τον περιορισμό ψυχαγωγίας ή και βασικών καθημερινών δραστηριοτήτων που μπορεί να κρατήσουν σε ισορροπία πνεύμα και σώμα. Περισσότερο μου έχει στοιχίσει η στέρηση φίλων και αγαπημένων προσώπων ως αναγκαία συνθήκη.
Ιδρύσατε το «Μουσείο Παιδικής & Εφηβικής Λογοτεχνίας» με έδρα τον Βόλο και διαπιστώνω ότι αρκετές από τις συλλογικές εκδόσεις τις οποίες επιμελείστε το ενισχύουν οικονομικά. Μιλήστε μας γι’ αυτές τις εκδόσεις αλλά και για την πορεία και τους στόχους του Μουσείου.
Ανάμεσα στους βασικούς στόχους του Μουσείου(ΜΠΕΛ) είναι και η επαφή παιδιών και εφήβων με τους δημιουργούς, τα έργα τους σε ένα διαχρονικό πλαίσιο, αλλά και η καλλιέργεια της βιβλιοφιλίας και της ανάγνωσης βιβλίων ως γέφυρα μεταξύ πολιτισμών και κυρίως ως μέσο αυτογνωσίας, γνωριμίας και επικοινωνίας. Για να ενισχυθεί το Μουσείο οικονομικά και προς την κατεύθυνση γνωριμίας των παιδιών με τους συγγραφείς και τους εικονογράφους, δημιουργήσαμε δυο Ανθολογίες: α)10 +1 Πασχαλινές Ιστορίες β)10+1 Χριστουγεννιάτικες Ιστορίες. Και τα δυο βιβλία κυκλοφορούν από την ΕΛΛΗΝΟΕΚΔΟΤΙΚΉ και από τις πωλήσεις τους ένα σημαντικό ποσοστό θα διατεθεί στο Μουσείο μας.
Στα βιβλία αυτά συμμετέχουν με κείμενά τους πολλοί συγγραφείς του σήμερα ενώ τις ιστορίες έχουν εικονογραφήσει καταξιωμένοι καλλιτέχνες του χώρου. Κι όλα αυτά αφιλοκερδώς. Παράλληλα εκτός από τα λογοτεχνικά αυτά βιβλία και μολονότι το ΜΠΕΛ εγκαινιάστηκε το 2024, έχουμε εκδώσει στον ίδιο εκδοτικό οίκο και με την στήριξη του Υπουργείου Πολιτισμού, και άλλα βιβλία για ενηλίκους, είτε ερευνητές είτε εκπαιδευτικούς και γονείς: Άλκη Ζέη: ιστορία, μνήμη και αυτοβιογραφία το ένα και το πρόσφατο μόλις τριών μηνών Διάβασε μου ένα βιβλίο: Πρακτικές ανάγνωσης βιβλίων σε παιδιά και εφήβους για την καλλιέργεια της βιβλιοφιλίας. Το τελευταίο είναι ουσιαστικά ένας οδηγός με βασικές προτάσεις για να ενημερωθούν οι γονείς και οι εκπαιδευτικοί γιατί και πώς επιμένουμε στο έγχαρτο βιβλίο.
Το Μουσείο μας είναι μοναδικό καθώς φιλοξενεί αρχειακό υλικό που αποδεικνύει την πορεία και εξέλιξη της παιδικής λογοτεχνίας στη χώρα μας αλλά και αναδεικνύει τους δημιουργούς και τα έργα τους. Μια ματιά στην ιστοσελίδα του μπορεί να δώσει χρήσιμες πληροφορίες για το αρχειακό υλικό και τις εκδηλώσεις του.
Ιδρύσατε το διαπανεπιστημιακό ηλεκτρονικό περιοδικό ΚΕΙΜΕΝΑ για την έρευνα, τη θεωρία, την κριτική και τη διδακτική της Παιδικής και Εφηβικής Λογοτεχνίας. Έχει ανατείλει λέτε η εποχή κατά την οποία το βιβλίο σε χαρτί θα καταστεί… μουσειακό είδος;
Δεν πιστεύω ότι ένα τόσο ζωντανό και καθοριστικό μέσο/αντικείμενο/ ΘΑΥΜΑ…. όπως το βιβλίο, θα αποτελέσει μουσειακό είδος. Ακόμη κι αν έρθει η στιγμή απομάκρυνσης από αυτό πιστεύω ακράδαντα ότι ποτέ δεν θα χαθεί. Πάντα θα υπάρχουν αναγνώστες και αναγνώστριες που θα συνεχίσουν να το ζεσταίνουν στα χέρια τους. Δεν αναφέρομαι στους «ρομαντικούς» αλλά… ναι και γιατί όχι από τους «ρομαντικούς» μπορεί να ξεκινήσει η τάση να ξαναβρούμε αξίες που θα μας διαφοροποιούν ως προς τα συναισθήματα και την ανθρωπιά.
Ποια είναι η άποψή σας για την προωθούμενη απαγόρευση πρόσβασης σε εφήβους κάτω των 15 ετών στα social media; Θα μπορούσε να καταστεί ωφέλιμη σ’ έναν κόσμο στον οποίο το ψηφιακό αποτύπωμα παίζει πρωταγωνιστικό ρόλο;
Το ζήτημα δεν αφορά μόνο στην πρόσβαση αλλά στον τρόπο με τον οποίο διαμορφώνεται η ταυτότητα των παιδιών σ’ έναν ψηφιακό κόσμο. Μια ρύθμιση που δίνει στα παιδιά περισσότερο χρόνο θα μπορούσε να λειτουργήσει προστατευτικά. Όμως μια απαγόρευση από μόνη της δεν αρκεί. Αν αφαιρεθεί η δυνατότητα πρόσβασης χωρίς να καλλιεργηθεί η ψηφιακή παιδεία απλά μετατίθεται το πρόβλημα. Το ζητούμενο είναι να δώσουμε στα παιδιά τα εργαλεία για να κινούνται σε αυτόν με επίγνωση.
Θεωρείτε ότι τα παιδιά πρέπει να έχουν προσωπικό κινητό τηλέφωνο; Αν ναι, από ποια ηλικία και υπό ποιες προϋποθέσεις;
Το κινητό τηλέφωνο δεν είναι πια μόνο ένα εργαλείο επικοινωνίας, αλλά ένας ολόκληρος κόσμος. Το ερώτημα δεν είναι μόνο «πότε», αλλά «γιατί» και «πώς». Θεωρώ ότι μέχρι τα 12 ένα παιδί δεν έχει ανάγκη από κινητό. Η πλήρης πρόσβαση στο διαδίκτυο και στα μέσα κοινωνικής δικτύωσης απαιτεί έναν βαθμό ωριμότητας. Όταν δοθεί κινητό, αυτό θα πρέπει να γίνεται σταδιακά και με σαφείς προϋποθέσεις. Με όρια χρόνου και τρόπου χρήσης, κυρίως με την παρουσία των γονέων ως συνοδοιπόροι και όχι ως ελεγκτές. Είμαι υπέρ της χρονικής ωρίμανσης.
Ποιος πρέπει να έχει την ευθύνη για την οριοθέτηση στη χρήση των social media; Η οικογένεια, το σχολείο ή η Πολιτεία;
Η ευθύνη δεν ανήκει μόνο σε έναν φορέα. Η οικογένεια έχει σημαντικό ρόλο. Ένα παιδί παρατηρεί συμπεριφορές. Το σχολείο οφείλει να καλλιεργεί την ψηφιακή παιδεία. Κριτική σκέψη, επίγνωση των κινδύνων και των δυνατοτήτων. Η πολιτεία πρέπει να θέτει το θεσμικό πλαίσιο για την προστασία των ανηλίκων.
Διδάσκετε Παιδική & Εφηβική Λογοτεχνία στο Πανεπιστήμιο Θεσσαλίας. Υπάρχει «σωστό» και «λάθος» βιβλίο για τα παιδιά;
Θα έλεγα ναι, εφόσον οριοθετήσουμε το «σωστό» και το «λάθος» σχετικά με τη συναισθηματική και αναγνωστική ωριμότητα του παιδιού.
Με τα κείμενα και τα βιβλία σας απευθύνεστε σε όλο το ηλικιακό φάσμα: παιδιά και ενήλικες. Ποιο είδος παρουσιάζει για εσάς τη μεγαλύτερη δυσκολία;
Θα ακουστεί γραφική η απάντησή μου, αλλά όλοι ξέρουμε πόσο απαιτητικά είναι τα παιδιά ως αναγνώστες, όπως επίσης ότι οι ιδιαιτερότητες της ηλικίας τους δεν επιτρέπει εκπτώσεις στη γραφή.
Ποιο το καύσιμο της έμπνευσής σας; Τί ρόλο παίζουν οι αισθήσεις – οι ήχοι, οι μυρωδιές και τα χρώματα;
Οι ιστορίες των άλλων, είτε γραπτές σε κάποιο βιβλίο είτε προφορικές. Μεγάλη δύναμη έχουν οι ήχοι, μυρωδιές, οι εικόνες… κυρίως οι τελευταίες καρφώνονται λες σαν πρόκες μέσα μου.
Έχετε θέσει κάποιο ορόσημο το οποίο προς το παρόν δεν έχετε κατακτήσει;
Θα νιώσω μεγάλη ικανοποίηση όταν το Μουσείο μας βρει καταλληλότερη στέγη και θα μπορέσει να αναδείξει όλο το αρχειακό υλικό και να προχωρήσει σε αξιοποίησή του και με άλλους τρόπους.
Και ο επόμενος σταθμός για τον οποίο έχετε βάλει πλώρη;
Προσπαθώ να συντονίσω συνεργασίες μεταξύ αρκετών φορέων ώστε να υλοποιηθεί μια «έκθεση» που έχει καρφωθεί στο μυαλό μου και θα αποδείξει τη σημασία της λογοτεχνίας και του βιβλίου στη ζωή του παιδιού ειδικά και γενικά του ανθρώπου.